L'Officiel Art

Fascinerend: het leven en werk van kunstenaar Egon Schiele

Tot zijn 23ste speelde hij met speelgoedtreinen. Tegelijkertijd schilderde hij piepjonge, masturberende meisjes. Het leven van expressionistisch kunstenaar Egon Schiele was één grote tegenstelling. Kort van duur maar groots qua impact. Tot op de dag van vandaag, want dit najaar is zijn werk te zien in Fondation Louis Vuitton in Parijs.
Reading time 9 minutes
Zelfportret van Schiele uit 1912. Hij maakte er in zijn korte leven bijna honderd.

Controversieel is een woord dat telkens opduikt als je het leven en werk van Egon Schiele (1890-1918) bestudeert. En misschien is dat zelfs nog een understatement. Het leven van de Oostenrijker kenmerkt zich door tragiek en succes: tegenstellingen, in zowel zijn privéleven als werk. Al in zijn vroege jeugd wordt de kleine jongen geconfronteerd met heftige gebeurtenissen. Het gezin Schiele is allesbehalve harmonieus. Vader werkt bij de spoorwegen en is een dominante man. Zijn moeder omschrijft de kunstenaar als afstandelijk: zij is een dame die moeilijk haar emoties weet te uiten, laat staan over te brengen aan haar kinderen. De familie woont direct aan het spoor in Tulln an der Donau, een klein dorpje ten noordwesten van Wenen. Net als zijn vader en grootvader is een baan bij de spoorwegen het gewenste carrièreperspectief voor Schiele, maar al vroeg wordt duidelijk dat hij een creatieve ziel is.

Hij houdt van tekenen en schilderen. Treinen vindt hij echter fascinerend. Het verhaal gaat dat hij zich totdat hij ver in de twintig is kostelijk vermaakt met speelgoedtreinen. Hij tekent ze bovendien zo nauwkeurig na, dat het bijna technische tekeningen lijken. Daarnaast is hij gefascineerd door het gevoel van vrijheid die ze oproepen. Om zijn perspectief op de wereld te vergroten maakt Schiele regelmatig tripjes per spoor. Hij wil nieuwe plekken ontdekken en reist af naar steden als Triëst en München, waar hij elke kans die hij heeft aangrijpt om tekeningen te maken van de plaatsen die hij bezoekt. Toch een leuke bijkomstigheid als je familie bij de spoorwegen werkt, dat gratis reizen. Of zijn die uitstapjes misschien een vlucht? Erg harmonieus is de sfeer thuis immers niet. Schiele is een verlegen, ietwat vreemd kind. Gereserveerd. Hij is geen hoogvlieger op school. Zijn merkwaardige gedrag roept vaak vragen op.

GENIE OF PERVERS FIGUUR?

Als Schiele vijftien is, overlijdt zijn vader. De dood is een thema dat vaak opduikt in zijn schilderijen, zoals in Dode Moeder (1910), Doodsstrijd (1912) of De Dood en het Meisje (1915). Want niet alleen verliest de kunstenaar als tiener zijn vader, ook een zusje overlijdt jong en twee andere kinderen in het gezin worden dood geboren. Het is een droevige voorbode van wat komen gaat. Schieles familietragedie houdt overigens niet op bij het vroege verlies van zijn naasten. 

Kousen zijn een terugkerend element in zijn naakten. Zoals in Semi-naakt met hoed en paarse kousen (1910), waarin hij zijn zus Gerti afbeeldt.

Het schijnt dat hij met zijn zus Gertrude (ofwel Gerti) een incesteuze verhouding had. Zij figureert vaak in zijn werk. Naakt. Het zal een van de redenen zijn dat de Oostenrijker naast het hebben van hordes fans ook vaak bekritiseerd wordt. Hij wordt als een pervers figuur neergezet. Controverse is ook hierop van toepassing.

Na de dood van zijn vader neemt zijn oom, ook werkzaam bij de spoorwegen, de taak als voogd waar. Als Schiele zich als zestienjarige aanmeldt voor de kunstacademie in Wenen is oomlief, evenals zijn moeder, geen voorstander van dit carrièrepad. Toch vertrekt de lange, magere tiener naar de in die tijd Oostenrijks-Hongaarse hoofdstad, van het platteland naar de metropool. Een hele verandering. Niet alleen Schieles leven kent een omslag, ook de samenleving staat aan het begin van ingrijpende transformaties. Mede door de industrialisatie groeit Wenen enorm.

VROEGE SELFIE

Schiele begint in 1906 aan de Weense kunstacademie. De opleiding kent een redelijk traditioneel curriculum. Maar Schiele zorgt ervoor dat hij zich buiten de schoolbanken laat inspireren door Gustav Klimt en consorten. Schiele is groot bewonderaar van Klimt (1862- 1918), die met zijn Wiener Sezession tot de vernieuwers van zijn tijd kan worden gerekend. Vlakbij de academie huist de Sezession, van waaruit zij de kunstbeweging tentoonspreiden. Het geldt later als de bloeiperiode – belle époque – van Wenen. Want ook tijdgenoten uit andere disciplines, zoals neuroloog en psychoanalyticus Sigmund Freud, componist Gustav Mahler en filosoof Ludwig Wittgenstein, beïnvloeden elkaar. 

Hoewel Klimt de Sezession in 1905 alweer verlaat en zich aansluit bij de Wiener Werkstätte, blijft Schiele hem trouw. Hij verafgoodt de schilder bijna. Misschien omdat ze op elkaar lijken? Ook Klimt staat nou niet bepaald bekend om zijn verfijnde karakter: hij wordt getypeerd als stug en mensenschuw. Op artistiek vlak zijn er eveneens overeenkomsten. Klimts tekeningen van naakten blijken een grote inspiratiebron voor Schiele. Hij wordt er later zelfs wereldberoemd om. Klimt ziet dan al het immense talent van de jonge kunstenaar en stimuleert hem om zich verder te ontwikkelen. Zonder enig spoor van kinnesinne. Hij is de leermeester die ziet wat zijn leerling in huis heeft. Klimt moedigt hem aan verder te gaan met zijn zelfportretten. Net als Rembrandt is Schiele een begenadigd tekenaar van zijn spiegelbeeld. Er zijn meer dan honderd zelfportretten van hem bewaard gebleven. Hoewel een zelfportret als de ultieme vorm van narcisme bestempeld kan worden, kun je het ook zien als een ontdekkingstocht naar jezelf. Schiele portretteert zichzelf in diverse gedaanten: als ultieme dandy, maar ook als kwetsbaar geschrokken dier. De selfie avant la lettre.

De pornografische elementen in zijn werk worden zelfs door revolutionaire geesten in die tijd niet altijd begrepen.

Seksualiteit is een belangrijk thema in het expressionistische oeuvre van Schiele. Talloze tekeningen van, vaak jonge, meisjes maakt hij. Soms zijn het studies van het vrouwelijk lichaam, vaker expliciete schetsen waarin masturbatiescènes onverbloemd op papier worden gezet. De meisjes worden dikwijls zonder context afgebeeld. Geen achtergrond. Geen omgeving. Soms zelfs zonder duidelijk gezicht. De naakten lijken daarmee bijna ten prooi gevallen aan de kunstenaar. Je zou echter ook kunnen zeggen dat het gaat om het vieren van het vrouwelijk lichaam. Of zelfs de bevrijding ervan. Hij portretteert zijn modellen vaak van boven, als een vogel die vanuit de lucht zijn blik op de wereld werpt.

Hoewel zijn naakten anno 2018 geroemd worden, is de beoordeling van deze werken in Oostenrijk begin twintigste eeuw conservatief. Schiele belandt er zelfs ooit een week of twee voor in de gevangenis. Als hij in 1911 met zijn vriendin Wally Neuzil gaat samenwonen, wordt dat door de plaatselijk bevolking als een schandaal gezien. Het nog minderjarige meisje vlucht samen met hem uit Krumau, nu gelegen in het zuiden van Tsjechië. Hij verhuist terug naar een dorpje vlakbij Wenen waar hij in 1912 opnieuw in de problemen komt. Hij wordt aangeklaagd wegens onzedelijke kunstuitingen, waarvoor hij korte tijd vast komt te zitten. Maar Schiele is niet te stoppen. Zelfs in de gevangenis werkt de kunstenaar stug door.

Zelfportret van gouache (1910), waterverf en houtskool op papier.

GEEN ECHTE BOHEMIEN

De pornografische elementen in zijn werk worden zelfs door revolutionaire geesten in die tijd niet altijd begrepen. De expliciete scènes, variërend van innig verstrengelde lesbiennes tot eenzaam masturberende modellen, zijn volgens velen vulgair, vies, aanstootgevend. Tegelijkertijd is er ook een groep sympathisanten. Zij kunnen de progressieve uitingen wel waarderen. Met als aanvoerder Wally Neuzil. Zij duikt dan ook veel op als model in zijn werken. De twee hebben een innige band. Zij is op weg zijn muze te worden, ofschoon de kunstenaar talloze andere meisjes blijft schilderen. Het lijkt erop dat de twee met elkaar in het huwelijk gaan treden.

The Caller (1913): portret van waterverf, gouache en pen op papier.

 Toch loopt het anders. Schiele kiest niet voor de ruimdenkende Neuzil, maar trouwt in 1915 met Edith Harms. Zij en haar zusje Adele wonen lange tijd tegenover zijn atelier, waar hij valt voor de knappe Edith, een totaal ander type dan Neuzil. Schiele prefereert een burgerlijk leven, want hij is geen echte bohemien. Hij beschikt weliswaar over een groot artistiek talent, maar vindt de bijbehorende levensstijl lastig. De Oostenrijker is een controlefreak. Gedisciplineerd, gedreven. Ongetwijfeld een reden om voor Harms te gaan. Met Wally Neuzil loopt het overigens niet goed af. Zij overlijdt eind 1917, 23 jaar oud.

Staand vrouwelijk naakt met blauwe doek (1914). Een van de vele naakten van de Oostenrijkse kunstenaar.

 

Slechts vier dagen na zijn huwelijk met Harms vertrekt Schiele naar Praag, na een oproep voor militaire dienst. Hoewel hij zijn dienstplicht niet weet te ontlopen, zorgt hij er wel voor dat hij een speciale positie in het leger krijgt. Hij regelt dat hij een atelier tot zijn beschikking heeft, waar hij driftig doorwerkt. Zijn werk wordt zelfs tentoongesteld in die tijd, op diverse plekken in Europa. De terugkerende thema’s zijn landschappen, zelfportretten en naakten. Vanaf de dag waarop Schiele als getrouwd man door het leven gaat lijken zijn naakten zachter te worden. Wellicht door de behoudendere opvattingen van zijn vrouw?

Vanaf de dag waarop Schiele als getrouwd man door het leven gaat lijken zijn naakten zachter te worden.

In 1917 keert de kunstenaar terug naar zijn geliefde Wenen. Daar krijgt hij al snel zijn volgende klap te verduren. Begin 1918 sterft opnieuw iemand die hem aan het hart gaat: Gustav Klimt. Toch wordt door de dood van zijn artistieke voorbeeld ook een nieuwe rol voor Schiele weggelegd, die van aanvoerder van de Weense avantgarde. Hij krijgt steeds vaker opdrachten van de welgestelde elite. En omdat hij daarin zeker niet onsuccesvol is, gloort voor de kunstenaar nu daadwerkelijk een welvarende en roemrijke toekomst. Ware het niet dat zijn geliefde eind oktober van dat jaar, zwanger van hun eerste kind, overlijdt aan de Spaanse Griep. Amper bijgekomen van dit drama sterft Schiele zelf drie dagen later, op 31 oktober, eveneens aan de beruchte grieppandemie. Hij is slechts 28 jaar oud.

In Fondation Louis Vuitton is dit najaar het werk van Schiele (naast dat van de Amerikaanse kunstenaar Jean-Michel Basquiat, die eveneens slechts 28 jaar oud is geworden) te bewonderen in een groots retrospectief in Parijs. Van 3 oktober 2018 tot en met 14 januari 2019.

www.fondationlouisvuitton.fr

Tags

kunst
kunstenaar
egon-schiele
louis-vuitton-foundation

Lees ook

Aanbevolen voor jou